خانه » زمینه » درخت و پوشش گیاهی » قزوین؛ نگینی در میان باغ‌ها

قزوین؛ نگینی در میان باغ‌ها

قزوین شهری محصور در درختان و باغ‌های بزرگ است که همچون نگینی در وسط این باغ‌های سنتی می‌درخشد؛ باغ‌هایی که باید آن را شناخت و برای حفظ آن تلاش کرد. حال سوال اینجاست از این میراث ارزشمند چه می‌دانیم؟!

باغ قزوین محیط زیست شهروان

باغستان‌ها دارای ارزش‌های محیط‌زیستی برای شهر قزوین است به‌طوری که سبب تلطیف هوای شهر می‌شود. با شیوه آبیاری غرقابی، باغ‌ها امکان ذخیره نمودن آب و انتقال آن به سطوح زیرین و تقویت آب‌های زیرزمینی را فراهم می‌نمایند. شهر قزوین توسط باغستان از بادهای مزاحم، ریزگردها و آلودگی‌ها در امان است.

درختان اصیل و بومی باغستان مقاوم به تنش خشکی و بی‌آبی هستند، این ویژگی به‌تنهایی ارزشمند بودن باغستان را اثبات می‌کند؛ زیرا در مقابل بحران‌های پیش‌رو از جمله کم آبی، تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های محیط‌زیست، آلودگی خاک، آب‌وهوا، آفات و … درختان باغستان مقاوم‌ترین گونه گیاهی این منطقه هستند.

سابقه تاریخی شهر قزوین و باغستان سنتی دلیل خوبی برای درک مقاومت درختان باغستان در مقابل انواع مشکلات طبیعی و اقلیمی است. تنها ضعف باغستان سنتی قزوین این است که نمی‌تواند در برابر آتش‌سوزی، ناامنی، رهاشدگی، قطع درختان و تغییر کاربری مقاومت کند.

شهر قزوین در دل باغستان قرار دارد. طبق توصیف «ابن حوقل» به سال ۳۵۰ هجری قمری که قدیمی‌ترین منبع تاریخی قابل استناد از شهر قزوین و باغ‌های آن است: «قزوین شهری است پرنعمت… قزوین را درختان و تاکستان‌های بسیار است ولی همه به طریق دیم آبیاری می‌شود».

البته باغستان همواره با تاریخ شهر قزوین همراه بوده و هیچ‌گاه جدای از شهر نبوده است. درحالی‌که امروزه باغستان از شهر قزوین جدا دانسته می‌شود و سعی بر این است که مسائل و مشکلات شهر و باغستان جداگانه بررسی و حل شود.

برای حل مشکلات مهم شهر باغستان نادیده گرفته می‌شود. باغستانی که از روزگاران گذشته تا به امروز بخشی از شهر قزوین و محیط کار، فعالیت، معیشت و تفرج جمعیت قابل‌توجهی از شهر قزوین است و با سابقه، اصالت، فرهنگ و خاطرات اهالی اصیل این شهر گره‌ خورده است.

نگارنده بر این باور است که باغستان، تنها یک فضای سبز شهری و یا تک‌درختان بادام و پسته نیست. باغستان یک کلیت یکپارچه متشکل از عوامل و نظام‌های طبیعی، فرهنگی و انسانی است. شکل و بافت ارگانیک باغ‌ها، رودخانه‌ها و شبکه آبیاری، گونه‌های گیاهی، فعالیت‌ها و شیوه‌های باغبانی رایج و بومی باغستان از جمله عوامل طبیعی و فرهنگی و باغدارها و باغبان‌ها، به عنوان عوامل انسانی، عناصر شکل‌دهنده باغستان دانسته می‌شوند.

فرهنگ، بخش جدا ناشدنی باغستان

با نگاه فرهنگی به باغستان سنتی می‌توان ابعاد مختلف آن را شناخت و مورد حفاظت قرار داد. اگر نگاه صرفاً در قالب فضای سبز باشد تفاوتی میان باغستان هزارساله و بوستان‌های جدید ساخته‌شده و فضاهای سبز ناپایدار نیست! در حالی که فرهنگ، بخش جدا ناشدنی از این باغ‌ها است. فرهنگی که در مظاهر مختلفی از جمله شیوه‌های بهره‌وری از منابع آب و آبیاری، نظام باغبانی، کشت و کار، چرخه زیستی باغداران، نوع گذران اوقات فراغت اهالی شهر، محصولات و تولیدات محلی، آداب و رسوم و یا شکل و ساختار شهر بازتاب داشته و بخشی از هویت شهر قزوین را شکل می‌دهد.

باغستان سنتی نشانه‌ای از تعامل مردم با محیط طبیعی خود در طول تاریخ و تبدیل موانع زیستی شهر به منابعی جهت شکل‌گیری حلقه باغ‌های کشاورزی به دور شهر و کشت و کار به روش بومی است. از این رو باغ‌های پیرامون شهر که به نام باغستان سنتی قزوین مشهور هستند به وسعت ۲۵۰۰ هکتار، میراث ارزشمند این شهر به شمار می‌رود. باغستان در عین حال که دارای ارزش‌های محیط‌زیستی برای شهر قزوین است، به دلیل بروز نشانه‌های هوشمندانه ارتباط انسان با طبیعت یک نوع منظر فرهنگی به شمار می‌رود و مناظر فرهنگی نوعی از میراث فرهنگی است.

در تعریف دقیق‌تر «منظر فرهنگی» ظهور فعل و انفعال میان انسان و محیط طبیعی است و منعکس‌کننده روش‌های پایدار بهره‌وری از زمین با در نظر گرفتن محدودیت‌های محیط طبیعی است که در آن استقرار یافته.

چرایی ضرورت حفظ باغستان

در سال ۱۳۹۳ باغستان سنتی به شماره ۳۱۰۹۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده ‌است. ثبت باغستان در فهرست آثار ملی ایران در واقع ثبت توانمندی و قابلیت اهالی این شهر در طول تاریخ در به وجود آوردن باغستان سنتی ‌است. ثبت یک اثر، اولین گام حفاظت است و با هدف بیان ارزشمند بودن اثر صورت می‌گیرد تا همگان از جمله مردم و مسئولین  به ارزش‌های آن پی برده و روند حفاظت قانونی آن را پی بگیرند.

باغ‌های بومی مشابه باغستان سنتی قزوین در دیگر شهرهای ایران نیز وجود دارد، مانند باغ‎‌های شهر سمنان، اصفهان، شیراز و …. اما باغستان سنتی قزوین به دلیل وسعت قابل توجه، بکر و اصیل بودن آن و تداوم حیات تا به امروز و نقش داشتن در زندگی اهالی شهر قزوین از سایر شهرها متمایز است و قابلیت ثبت جهانی را نیز دارد.

قرارگیری شهر قزوین در طول تاریخ این شهر تا به امروز در میان باغ، با کیفیت و ویژگی‌هایی که به آن پرداخته شد نمونه‌ای منحصر به فرد هم در ایران و هم در جهان است. این ویژگی شهر قزوین از زمانی که «پیانزو دل لاواله» ایتالیایی که در سال ۱۶۱۶ میلادی برابر با ۱۰۲۵ هجری قمری در دربار شاه عباس  مهمان پادشاه بود در سفرنامه خود قزوین را چنین توصیف کرده است:« قزوین شهری محصور در درختان و باغ‌های بزرگ که همچون نگینی در وسط باغ‌ها می‌درخشد».

زمانی که ناصرالدین‌شاه در سفر به فرنگ و دیدن ابتکار جدید اروپاییان در ساخت باغ در شهرهایشان، شهر قزوین را به عنوان نمونه‌ای از شهرهای ایران که در میان باغ است به اروپاییان معرفی می‌کند و نیز زمانی که اساتید دانشگاه، دانشمندان و گردشگران جهانی که امروزه به شهر قزوین می‌آیند و از دیدن شهر قزوین و باغستان آن حیرت‌زده می‌شوند وجود داشته و دارد.

در سال ۸۴ شهر قزوین توسط سازمان ملل متحد، شهر پایلوت اسکان بشر بر پایه گردشگری معرفی می‌شود. دلیل این انتخاب سرزندگی و حیات شهری بوده که در محله‌ها، بازار و باغستان سنتی قزوین وجود داشته است. این ویژگی است که شهر قزوین را می‌تواند در سطح جهانی مطرح نماید. در طی سال‌های اخیر چه اتفاقی برای شهر قزوین افتاده است. چه اقداماتی برای تثبیت و تقویت ویژگی‌های اصیل و هویتی شهر و سرزندگی آن صورت گرفته است.

بازار سنتی آن روز به روز از نظر کالبدی و فعالیتی فرسوده‌تر می‌شود. محله‌های تاریخی آن با خیابان‌کشی‌ها و طرح‌های توسعه‌ای نا به جا تخریب شده و ساکنین اصیل آن می‌روند و مهاجرین و غیربومی‌ها جایگزین می‌شوند و باغستان آن که دیگر رمقی برای مقابله با مشکلاتی که برای آن ایجاد می‌شود ندارد.

یادداشت از: بتول صحراکاران کارشناس مرمت بناها و بافت‌های تاریخی و عضو انجمن دوستداران یادمان‌های ماندگار