خانه » زمینه » آب، هوا، خاک » ترکیه؛ کارساز و اثرگذار در پدیده ریزگرد

ترکیه؛ کارساز و اثرگذار در پدیده ریزگرد

ریزگرد که در سالهای اخیر به مشکل عمده زیست محیطی ایران و تعدادی از کشورهای خاورمیانه تبدیل شده، ترکیه را نیز به رغم قرار گرفتن در عرض جغرافیایی شمالی تر و با آب و هوای متفاوت و بارش های درگیر کرده است، به طوری که استان های مرزی ترکیه در جوار سوریه و عراق در ایامی از سال متاثر از این پدیده طبیعی هستند.

ریزگرد و غبار در ترکیه محیط زیست شهروان

به گزارش ایرنا، ریزگرد در ترکیه در همه استان های هم مرز با سوریه و عراق در دو نوبت ماههای سرد سال و اغلب بهمن و اسفند ماه و نیز در ایام گرم سال در مرداد، شهریور و مهر ماه، استان ها و شهرهای جنوبی ترکیه را تحت تاثیر قرار می دهد به طوری که گاهی مردم محلی برای خروج از خانه مجبور به استفاده از ماسک می شوند.
ریزگرد، پدیده ای آشنا در استان های جنوبی ترکیه محسوب می شود و عموما از سوریه و عراق به این مناطق که جزو مناطق پست و کم ارتفاع ترکیه محسوب می شود، نفوذ می کند ولی به علت وجود کوههای مرتفع و جریان بادها از شمال به سمت جنوب، استان های داخلی ترکیه را کمتر تحت تاثیر قرار می دهد.
به گفته کارشناسان، ریزگردها برای رسیدن به ترکیه تا ارتفاع ۲۴۰۰ تا سه هزار متری ارتفاع می گیرد و منشا عموما خارجی دارد و طبق استانداردها در هر متر مکعب از هوا حداکثر ۲۴۰ تا ۲۶۰ میکروگرم ذرات معلق در هوا یا ریزگرد قابل تحمل برای سلامتی انسان است و فراتر از آن به پدیده جدی در سلامت انسان تبدیل می شود.
۱۳ استان ترکیه از جمله استان های سواحل دریای مدیترانه مثل آدانا و هاتای و نیز استان های عثمانیه، ماراش، غازی آنتپ، کیلیس، شیرناک، حکاری، سیرت، بیتلیس، آدیامان، ماردین و شانلی اورفا در جنوب این کشور تحت تاثیر پدیده ریزگردهای خاورمیانه هستند.
اوج این وضعیت حدود دو سال پیش و در شهریور ماه ۲۰۱۵ رخ داد که در آن سال ریزگردهای خاورمیانه همه مناطق جنوبی ترکیه را در برگرفت و سبب لغو پروازهای هوایی و نیز مشکلاتی برای مردم در مناطق جنوبی این کشور شد و حتی تا شهر استانبول در غربی ترین نقطه ترکیه نیز نفوذ کرد و به دروازه های شرقی اروپا نیز رسید که پدیده ای عجیب در نوع خود بود.
افزایش مشکلات تنفسی و نیز برخی بیماری ها و حساسیت های پوستی نیز در ایام بروز ریزگرد در ترکیه گزارش شده است که کارشناسان بهداشتی به هنگام بروز ریزگردها در خصوص حضور افراد مسن، افراد مبتلا به بیماری های تنفسی و حساسیت های پوستی و تنفسی و نیز کودکان در فضاهای باز هشدار داده اند.
سال گذشته نیز پدیده ریزگرد در ایام بهمن ماه جنوب ترکیه را در نزدیکی مرز عراق و سوریه در برگرفت به طوری که عمق میدان دید به کمتر از ۲۰۰ متر رسید و مشکلاتی را برای سلامت تنفسی مردم محلی به وجود آورد و در شهر غازی آنتپ نیز شهروندان با مشکل مشابه مواجه شده و برای خروج از خانه مجبور به استفاده از ماسک شدند.
مردم ترکیه در شهرهای هم مرز با سوریه به ریزگرد ‘گرد و غبار زرد رنگ’ می گویند.
مسئولان ترکیه همواره ادعا می کنند که منشاء این گرد و غبار و ریزگرد کشور سوریه است.

ریزگرد با منشا داخلی در ترکیه:
علاوه بر پدیده ریزگرد با منشا خارجی، در داخل خاک ترکیه نیز در اطراف قیر شهر ترکیه در آناتولی مرکزی و در پی خشک شدن دریاچه ها و آبگیرهای محلی نیز ریزگردهایی مشاهده می شود که اغلب در فصل تابستان رخ می دهد.
این ریزگردها عموما در اطراف دریاچه داخلی و به خصوص دریاچه بزرگ نمک یا همان ‘توز گلی’ اتفاق می افتد که پدیده ای محلی و هر ساله است که شدت و ضعف آن با بارش های محلی ارتباط دارد.

نقش موثر ترکیه در ایجاد ریزگرد در تعدادی از کشورهای خاورمیانه
پایبند نبودن ترکیه به معاهدات بین‌المللی و تسلط این کشور بر آب دجله و فرات باعث ایجاد و تشدید پدیده ریزگرد در تعدادی از کشورهای خاورمیانه از جمله عراق، سوریه و ایران شده است.
ترکیه تحت عنوان طرح گاپ قرار است ۲۲ سد روی دجله و فرات در ۹ منطقه عمدتا کردنشین بسازد و حتی طرح‌هایی برای ساخت ۹۰ سد دیگر و ۶۰ نیروگاه برقی در دست دارد که تعدادی از این طرحها عملیاتی شده و تعدادی نیز در دست اقدام و اجراست.
ترکیه با احداث سد و بستن آب دجله و فرات، معضلات محیط زیستی و اجتماعی در عراق و سوریه و حتی ایران به وجود آورده است.
این کشور در حوزه آناتولی جنوبی یعنی سرشاخه‌ رودهای عراق و سوریه حدود ۱۵ سد احداث کرده که تنها ذخیره سد آتاترک حدود ۵۰ میلیارد مترمکعب و بیشتر از ۶۵۰ سد ایران گنجایش دارد.
این ۱۵ سد ترکیه عمدتا روی سرشاخه‌های دجله و فرات ساخته شده و همراه با سد آتاترک که روی سرشاخه اصلی فرات ساخته شده، تمام آب دجله و فرات را گرفته و جریان آب به پایین دست مسدود شده و کم شدن روان آب در بستر رودخانه دجله و فرات، موجب خشکی تالاب ها و آبگیرهای حاشیه این دو رودخانه شده و بر دامنه پدیده ریزگرد در عراق و سوریه افزوده است.
فرات به عنوان پرآب ترین رودخانه منطقه از ترکیه وارد سوریه ‌شده و از طریق خاک سوریه وارد عراق شده و به تالاب هورالعظیم می ریزد و رود دجله نیز مستقیما از ترکیه وارد خاک عراق شده و سرانجام به تالاب هورالعظیم می ‌ریزد و هر دو رودخانه به علت تغذیه تالاب های ریزگردخیز، نقش مستقیمی در مهار ریزگردهای مناطق جنوبی، جنوب غربی و غربی ایران دارد.
هم اکنون ترکیه آب دجله را به عراق بسته و مقدار آب بسیار کمی را رها می‌کند که به تالاب هورالعظیم نمی رسد و استفاده نامتوازن از آب فرات در ترکیه، سوریه و عراق نیز بر شدت این امر افزوده است.
در سال ۱۹۹۲ دولت ترکیه با افتتاح سد بزرگ آتاتورک بر روی رود فرات با ظرفیت حدود ۵۰ میلیارد متر مکعب (معادل تمام ۶۵۰ سد ایرانی) فرایند بروز پدیده ریزگردها در غرب ایران و کل نیمه شرقی کشور عراق را تشدید کرد.
همچنین سد ایلیسو را بر روی رود دجله می سازد که با این کار از ورود ۵۶ درصد منابع آب دجله به خاک عراق جلوگیری خواهد شد که ظرفیتی معادل سه برابر بزرگترین سد ایرانی یعنی کرخه دارد و سبب خواهد شد که بیابان زایی و خشکسالی و پدیده ریزگرد در عراق شدت یابد.
سد ایلیسو، یکی از سدهای بزرگ در حال احداث در کشور ترکیه است که ساخت آن از سال ۲۰۰۶ شروع شد و در سال ۲۰۱۹ بهره برداری می شود.
دولت ترکیه با سد سازی ها بدون کسب اجازه و مجوز کشورهای دیگر پایین دست آبهای جاری دجله و فرات از جمله عراق، سوریه و ایران و با بی توجهی به هشدارهای کارشناسان، کنوانسیون مقابله با بیابانزایی (UNCCD) و بیانیه حقوق جوامع بومی (UNDRIP) را نقض کرده است.
موضوع زیرگرد به عنوان یک مساله جهانی در سازمان ملل مطرح و تاکنون چهار قطعنامه در این موضوع صادر و باعث تدوین طرح جهانی در این زمینه شده است ولی کشور ترکیه به ایفای مسئولیت های خود در این زمینه چندان پایبند نیست.
دو سال پیش نیز فان لنن رئیس مرکز خشکسالی اروپا در ایران گفت که ساخت سدها توسط ترکیه منجر به افزایش خشکی عراق و افزایش ریزگردها شده است.
چندی قبل بیش از ۱۵۰۰ شهروند ایرانی و ۱۶۰ تشکل مردمی در نامه ای به سازمان ملل، سدسازی‌های گسترده ترکیه و بستن آب دجله و فرات تحت عنوان طرح گاپ را عامل خشکسالی و ریزگردها عنوان کردند.